Bảo vệ máy phát thủy điện là hệ thống các chức năng tự động phát hiện sự cố trong và ngoài máy phát, rồi ra lệnh cắt máy phát khỏi lưới hoặc dừng tổ máy để hạn chế hư hỏng. Bài viết giới thiệu 7 chức năng bảo vệ quan trọng: so lệch, quá dòng, chạm đất stato, mất kích từ, công suất ngược, dòng thứ tự nghịch, và điện áp, tần số. Mỗi chức năng được trình bày theo mục đích, nguyên lý và nguyên nhân thường gặp, làm tài liệu tham khảo cho đơn vị thiết kế và vận hành.

I. Vì sao máy phát thủy điện cần nhiều chức năng bảo vệ?

Có 3 nguyên nhân chính khiến máy phát thuỷ điện cần nhiều chức năng bảo vệ:

1. Máy phát là thiết bị giá trị lớn và sửa chữa lâu

Máy phát gồm cuộn dây stato, rô-to, cách điện và các hệ thống làm mát, bôi trơn đi kèm. Khi cuộn dây hoặc cách điện bị hư hỏng, việc sửa chữa thường kéo dài, gây dừng tổ máy trong thời gian dài. Vì vậy cần các lớp bảo vệ để cắt sự cố trước khi hư hỏng lan rộng.

Nhà máy thuỷ điện hoạt động như thế nào 4
Vì sao máy phát thủy điện cần nhiều chức năng bảo vệ?

2. Sự cố đến từ cả bên trong và bên ngoài

Sự cố bên trong gồm ngắn mạch giữa các pha hoặc giữa các vòng dây, chạm đất cuộn dây, mất kích từ. Sự cố bên ngoài gồm ngắn mạch trên lưới, tải không cân bằng, điện áp và tần số bất thường, hoặc mất nguồn nước làm tổ máy mất công suất cơ. Mỗi dạng sự cố cần một chức năng bảo vệ phù hợp.

3, Nguyên tắc: chọn lọc, nhanh và có dự phòng

Bảo vệ phải cắt đúng phần tử bị sự cố, đủ nhanh để hạn chế hư hỏng, và có lớp dự phòng khi bảo vệ chính không tác động. Các chức năng thường được ký hiệu theo mã thiết bị của tiêu chuẩn IEEE C37.2, ví dụ 87G cho bảo vệ so lệch máy phát.

II. Top 7 chức năng bảo vệ máy phát thủy điện

Để bảo vệ máy phát thuỷ điện an toàn thì 7 chức năng dưới đây là những điều cực kì quan trọng:

1. Bảo vệ so lệch máy phát (87G)

Bảo vệ so lệch so sánh dòng điện đi vào và đi ra của cuộn dây stato từng pha, đo bằng các biến dòng đặt ở đầu cực và trung tính. Khi vận hành bình thường hoặc khi sự cố nằm ngoài máy phát, hai dòng bằng nhau. Khi ngắn mạch xảy ra trong cuộn dây, xuất hiện dòng lệch và bảo vệ cắt rất nhanh. Đây là bảo vệ chính cho ngắn mạch bên trong máy phát. Sai số hoặc bão hòa của biến dòng có thể gây tác động nhầm, nên rơ le thường có đặc tính hãm.

2. Bảo vệ quá dòng (50/51)

Bảo vệ quá dòng đóng vai trò dự phòng cho sự cố bên ngoài, như ngắn mạch trên thanh cái hoặc đường dây mà bảo vệ ở đó chưa cắt, và bảo vệ quá tải. Bảo vệ có thời gian trễ để phối hợp với các bảo vệ khác, tránh cắt máy phát khi sự cố đã được loại trừ ở nơi khác. Vì dòng ngắn mạch của máy phát giảm dần theo thời gian, một số sơ đồ dùng bảo vệ quá dòng có kiểm soát điện áp để duy trì độ nhạy.

Thuỷ điện
7 chức năng bảo vệ máy phát thuỷ điện.

3. Bảo vệ chạm đất stato (64G)

Chạm đất cuộn dây stato xảy ra khi cách điện của cuộn dây bị hỏng. Trung tính máy phát thường được nối đất qua điện trở hoặc máy biến áp nối đất để hạn chế dòng chạm đất, nên dòng sự cố nhỏ và cần bảo vệ nhạy. Bảo vệ phát hiện qua điện áp hoặc dòng ở trung tính. Phần cuộn dây gần trung tính khó phát hiện nên một số sơ đồ dùng bảo vệ chạm đất cho toàn bộ cuộn dây stato.

4. Bảo vệ mất kích từ (40)

Khi kích từ bị mất hoặc giảm quá thấp, máy phát mất đồng bộ và hút công suất phản kháng lớn từ lưới. Dòng cảm ứng trên bề mặt rô-to gây quá nhiệt, đồng thời điện áp lưới có thể bị ảnh hưởng. Bảo vệ phát hiện qua tổng trở hoặc công suất phản kháng của máy phát. Nguyên nhân thường gặp là lỗi bộ điều khiển, hỏng thiết bị chỉnh lưu hoặc hở mạch kích từ. Nguyên lý hệ thống kích từ xem tại bài bộ điều khiển kích từ hoạt động ra sao.

5. Bảo vệ công suất ngược (32)

Khi tổ máy vẫn nối lưới nhưng tua bin mất công suất, ví dụ do mất nước hoặc cánh hướng đóng, máy phát chuyển sang làm việc như động cơ và nhận công suất từ lưới. Với thủy điện, tua bin quay trong điều kiện thiếu nước có thể bị hư hỏng. Bảo vệ phát hiện chiều công suất đảo ngược và cắt máy phát sau một thời gian trễ nhỏ.

Nhà máy thuỷ điện hoạt động như thế nào 5
Việc bảo vệ máy phát thuỷ điện là cực kỳ quan trọng. 

6. Bảo vệ dòng thứ tự nghịch (46)

Tải không cân bằng, sự cố không đối xứng hoặc hở mạch một pha làm xuất hiện dòng thứ tự nghịch, tạo từ trường quay ngược chiều với rô-to. Từ trường này cảm ứng dòng trong rô-to và làm rô-to phát nhiệt. Bảo vệ tác động theo đặc tính tích lũy nhiệt, tức mức dòng thứ tự nghịch càng lớn thì thời gian cho phép càng ngắn.

7. Bảo vệ điện áp và tần số (59/27/81)

Điện áp quá cao, ví dụ khi mất tải đột ngột hoặc lỗi bộ điều chỉnh điện áp, có thể làm hỏng cách điện và bão hòa từ. Điện áp thấp hoặc tần số bất thường ảnh hưởng đến thiết bị phụ trợ và điều kiện hòa lưới. Các bảo vệ này liên quan chặt chẽ đến hệ thống điều tốc và kích từ, như trình bày trong bài bộ điều tốc tua bin thủy điện hoạt động thế nào.

III. Lệnh tác động khi bảo vệ làm việc

4 lệnh tác động khi bảo vệ máy phát phát thuỷ điện gồm: báo tín hiệu, cắt máy cắt máy phát, dập từ, dừng tổ máy khẩn cấp.

1. Báo tín hiệu

Với các bất thường chưa nghiêm trọng, bảo vệ chỉ phát cảnh báo để người vận hành kiểm tra, tín hiệu đưa về hệ thống giám sát điều khiển tự động nhà máy thủy điện.

2. Cắt máy cắt máy phát

Với các sự cố cần tách máy phát khỏi lưới, bảo vệ ra lệnh cắt máy cắt đầu cực máy phát. Lệnh thường đi qua các rơ le trung gian để điều khiển cuộn cắt của máy cắt.

hệ thống kích từ
4 lệnh tác động khi bảo vệ máy phát phát thuỷ điện gồm: báo tín hiệu, cắt máy cắt máy phát, dập từ, dừng tổ máy khẩn cấp.

3. Dập từ

Sau khi cắt máy phát, kích từ cần được cắt nhanh để giảm từ trường và điện áp của máy phát, nhất là với sự cố bên trong cuộn dây.

4. Dừng tổ máy khẩn cấp

Với sự cố nghiêm trọng, bảo vệ ra lệnh dừng toàn bộ tổ máy, bao gồm đóng cánh hướng và, khi cần, đóng van đầu vào chính.

Mức tác độngHành độngÁp dụng cho
Báo tín hiệuPhát cảnh báo cho người vận hànhBất thường chưa nghiêm trọng
Cắt máy cắt máy phátTách máy phát khỏi lướiSự cố cần loại máy phát khỏi hệ thống
Dập từCắt kích từ nhanhSự cố bên trong cuộn dây
Dừng tổ máy khẩn cấpĐóng cánh hướng, van đầu vào chính khi cầnSự cố nghiêm trọng của tổ máy

IV. Các thiết bị trong chuỗi bảo vệ máy phát

Để đo lường: dùng biến dòng và biến điện áp. Để xử lý: dùng rơ le bảo vệ. Để thực hiện: dùng rơ le trung gian và máy cắt. Chi tiết như thế nào mời bạn xem giải thích bên dưới:

1. Đo lường: biến dòng và biến điện áp

Biến dòng và biến điện áp đưa tín hiệu dòng, áp từ mạch lớn xuống mức an toàn cho rơ le. Độ chính xác và cấp bảo vệ của chúng ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của bảo vệ.

2. Xử lý: rơ le bảo vệ

Rơ le bảo vệ, thường là loại số đa chức năng, nhận tín hiệu, tính toán và ra lệnh khi phát hiện sự cố.

3. Thực hiện: rơ le trung gian và máy cắt

Lệnh của rơ le bảo vệ được truyền qua các rơ le trung gian đến cuộn cắt của máy cắt. Máy cắt là thiết bị thực hiện việc cắt dòng điện.

>> Đọc thêm kiến thức: thuỷ điện tích năng là gì?

máy cắt chân không ngoài trời
Cần lưu ý gì khi chỉnh định và vận hành bảo vệ

V. Lưu ý khi chỉnh định và vận hành bảo vệ

Chỉnh định theo tính toán

Các ngưỡng và thời gian của từng chức năng được tính toán trong hồ sơ thiết kế, dựa trên thông số máy phát và lưới. Việc thay đổi cần có phê duyệt của người có thẩm quyền.

Thử nghiệm định kỳ

Cần thử nghiệm định kỳ rơ le, mạch đo lường và mạch cắt để bảo đảm bảo vệ tác động khi cần.

Không vô hiệu hóa bảo vệ

Không được bỏ qua hoặc vô hiệu hóa bảo vệ để duy trì phát điện. Nguyên tắc cách ly và thao tác an toàn xem tại quy tắc an toàn trong vận hành thủy điện.

VI. Thiết bị liên quan tại TB Hydro Việt Nam

TB Hydro Việt Nam giới thiệu các thiết bị thuộc nhóm Kích từ và các dòng máy cắt không khí, cùng hai loại máy biến dòng: LMZD1-17.5, LMZBD 1-20 và LMZD7-17.5, LMZD1-17.5, LMZBD 4-20. Bài viết này cung cấp kiến thức nền về các chức năng bảo vệ máy phát để khách hàng hiểu vai trò của từng thiết bị trong chuỗi bảo vệ.

Qua bài viết top 7 chức năng bảo vệ máy phát thuỷ điện của TB Hydro Việt Nam, hy vọng quý khán giả và bạn đọc đã có những kiến thức cần thiết dành cho mình trong vấn đề này. TB Hydro Việt Nam là đơn vị chuyên nghiệp hàng đầu trong lĩnh vực thiết kế, chế tạo, lắp đặt và bảo dưỡng thiết bị công nghiệp. Quý khách hàng cần tư vấn về giải pháp, sản phẩm, vận hành lĩnh vực thuỷ điện có thể liên hệ với TB Hydro Việt Nam để được hỗ trợ.

Để lại một bình luận