Khi đánh giá quy mô và hiệu quả của một nhà máy, việc xác định được khái niệm công suất lắp máy thuỷ điện là gì rất quan trọng. Công suất lắp máy cho biết khả năng phát điện tối đa của các tổ máy, nhưng điện lượng nhà máy thực sự phát ra trong năm còn phụ thuộc vào nước, vận hành và thời gian dừng máy. Hôm nay, hãy cùng TB Hydro Việt Nam tìm hiểu về khái niệm công suất lắp máy thuỷ điện là gì? Cách tính sản lượng điện, hệ số sử dụng công suất và ý nghĩa của các chỉ số này.
I. Các khái niệm cơ bản về công suất và sản lượng
Trước khi đi sâu tìm hiểu về cách tính và đọc các hệ số sử dụng công suất như thế nào, chúng ta phải hiểu các khái niệm này trước. Dưới đây là các khái niệm về công suất lắp máy thuỷ điện, công suất đảm bảo, sản lượng điện bình quân năm và hệ số sử dụng công suất:
1. Công suất lắp máy thuỷ điện
Công suất lắp máy là tổng công suất định mức của tất cả các tổ máy trong nhà máy, tính bằng MW. Ví dụ nhà máy có hai tổ máy, mỗi tổ 15 MW, có công suất lắp máy là 30 MW. Đây là giá trị thể hiện quy mô công trình, không phải lượng điện nhà máy luôn phát ra.

2. Công suất đảm bảo
Công suất đảm bảo là mức công suất mà nhà máy có thể phát được ổn định theo một tần suất đảm bảo đã chọn trong thiết kế, dựa trên chế độ thủy văn nhiều năm. Giá trị này thường thấp hơn công suất lắp máy vì nước không phải lúc nào cũng đủ để các tổ máy phát đầy tải.
3. Sản lượng điện bình quân năm
Sản lượng điện là lượng điện năng nhà máy phát ra trong một khoảng thời gian, tính bằng kWh, MWh hoặc GWh. Sản lượng điện bình quân năm là giá trị trung bình nhiều năm theo thiết kế, dùng để đánh giá hiệu quả đầu tư.
4. Hệ số sử dụng công suất và số giờ sử dụng công suất lắp máy
Hệ số sử dụng công suất là tỷ lệ giữa sản lượng điện thực tế và sản lượng điện tối đa có thể phát nếu nhà máy chạy đầy tải suốt cả năm. Số giờ sử dụng công suất lắp máy là số giờ mà nếu phát đúng công suất lắp máy thì cho ra sản lượng điện của năm.

II. Công suất lắp máy thuỷ điện được xác định như thế nào?
Những yếu tố để xác định công suất lắp máy thuỷ điện gồm: cột nước, lưu lượng và hiệu suất. Số tổ máy và công suất mỗi tổ. Từ đó lựa chọn công suất lắp máy thuỷ điện tối ưu:
1. Phụ thuộc cột nước, lưu lượng và hiệu suất
Công suất của một tổ máy tính theo công thức P (kW) ≈ 9,81 × η × Q × H, với η là hiệu suất tổ máy, Q là lưu lượng nước (m³/s) và H là cột nước (m). Vì vậy công suất lắp máy được xác định từ cột nước và lưu lượng thiết kế mà nhà máy sử dụng.

2. Số tổ máy và công suất mỗi tổ
Công suất lắp máy được chia cho nhiều tổ máy thay vì một tổ lớn. Cách chia giúp nhà máy vẫn vận hành khi một tổ dừng để bảo trì, và dễ điều chỉnh công suất theo lượng nước có sẵn.
3. Lựa chọn công suất lắp máy tối ưu
Công suất lắp máy lớn cho phép tận dụng nhiều nước hơn vào mùa nước lớn và phát công suất cao vào giờ cao điểm, nhưng làm tăng vốn đầu tư và giảm số giờ sử dụng công suất. Việc chọn giá trị tối ưu do đơn vị thiết kế tính toán theo bài toán kinh tế – kỹ thuật của từng dự án.
>>> Xem thêm kiến thức về chống sét van bảo vệ trạm biến áp là gì?

III. Cách tính sản lượng điện và hệ số sử dụng công suất
Dưới đây là công thức tính sản lượng điện và hệ số sử dụng công suất kèm bảng ví dụ để bạn dễ hình dung:
1. Công thức tính
Sản lượng điện bằng công suất nhân thời gian phát: E = P × t. Số giờ sử dụng công suất lắp máy là Tmax = E / Plm. Hệ số sử dụng công suất là K = E / (Plm × 8.760), trong đó 8.760 là số giờ trong một năm (365 ngày × 24 giờ), E tính bằng MWh và Plm là công suất lắp máy tính bằng MW.
2. Ví dụ minh họa
Bảng dưới đây là ví dụ với số liệu giả định (không phải số liệu công trình thực tế):
| Công suất lắp máy (MW) | Sản lượng bình quân năm (GWh) | Số giờ sử dụng công suất lắp máy (giờ) | Hệ số sử dụng công suất |
|---|---|---|---|
| 10 | 45 | 4.500 | khoảng 51,4% |
| 30 | 120 | 4.000 | khoảng 45,7% |
| 60 | 200 | khoảng 3.333 | khoảng 38,1% |
Ví dụ nhà máy 30 MW có sản lượng bình quân 120 GWh (120.000 MWh) mỗi năm. Số giờ sử dụng công suất lắp máy là 120.000 / 30 = 4.000 giờ. Hệ số sử dụng công suất là 120.000 / (30 × 8.760) = 120.000 / 262.800 ≈ 45,7%.

IV. Vì sao hệ số sử dụng công suất của thủy điện thường thấp hơn 100%?
Tuỳ thuộc vào thuỷ văn theo mùa, vai trò phủ đỉnh rồi quá trình vận hành thì hệ số sử dụng công suất của thuỷ điện thường thấp hơn 100%, chi tiết về các yếu tố này là:
- Phụ thuộc thủy văn theo mùa: Lượng nước về hồ thay đổi theo mùa. Vào mùa khô, lưu lượng không đủ để các tổ máy phát đầy tải, trong khi mùa nước lớn có thể phải xả bớt nước thay vì phát điện.
- Vai trò phủ đỉnh: Nhiều nhà máy được thiết kế với công suất lắp máy lớn để phát công suất cao vào giờ cao điểm, và phát ít hoặc dừng vào giờ thấp điểm. Do đó số giờ phát đầy công suất trong năm không nhiều.
- Bảo trì và dừng máy: Thời gian dừng máy theo kế hoạch để bảo trì, đại tu và dừng ngoài kế hoạch do sự cố làm giảm số giờ phát điện trong năm. Các nguyên nhân sự cố điển hình được tổng hợp trong bài Top 7 sự cố vận hành nhà máy thủy điện.
- Ràng buộc vận hành hồ chứa: Việc vận hành phải đáp ứng các yêu cầu về chống lũ, cấp nước cho hạ du và các quy định về an toàn đập, hồ chứa, nên không phải lúc nào cũng được ưu tiên tối đa cho phát điện.

V. Ý nghĩa của các chỉ số với chủ đầu tư và đơn vị vận hành
Sau khi đã nhận được các chỉ số, chủ đầu tư và đơn vị vận hàng sẽ đánh giá được những vấn đề như: hiệu quả đầu tư, hiệu quả vận hành từ đó đưa ra được các phương án hợp lý tiếp theo cho quá trình đầu tư và vận hành sau này:
- Đánh giá hiệu quả đầu tư: Sản lượng điện quyết định doanh thu của nhà máy, nên các chỉ số như số giờ sử dụng công suất và hệ số sử dụng công suất là cơ sở so sánh phương án đầu tư.
- Đánh giá hiệu quả vận hành: So sánh sản lượng thực tế với sản lượng thiết kế giúp đơn vị vận hành thấy sự chênh lệch do thủy văn hay do tình trạng thiết bị. Sản lượng giảm trong khi nước vẫn đủ là dấu hiệu cần kiểm tra thiết bị.
- Vai trò của độ tin cậy thiết bị: Hiệu suất và độ sẵn sàng của thiết bị ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng. Bánh xe công tác bị xâm thực hay mài mòn làm giảm hiệu suất, và mỗi giờ dừng máy ngoài kế hoạch là sản lượng không thể bù lại.

VI. Thiết bị ảnh hưởng đến sản lượng điện tại TB Hydro Việt Nam
TB Hydro Việt Nam chế tạo, cung cấp và thay thế bánh xe công tác Pelton, Francis bằng thép không gỉ, và chú trọng công nghệ sửa chữa bánh xe công tác nhằm giúp tua bin hoạt động đạt hiệu suất cao. Chi tiết xem tại bài bánh xe công tác tua bin thủy điện. Công ty cũng cung cấp cánh hướng tua bin Francis và động cơ servomotor cho hệ thống điều tốc, là những bộ phận ảnh hưởng đến khả năng điều chỉnh công suất của tổ máy.
Qua bài viết này của TB Hydro Việt Nam, hy vọng quý khán giả và bạn đọc đã hiểu được khái niệm công suất lắp máy thuỷ điện cũng như cách tính sản lượng. TB Hydro Việt Nam là đơn vị chuyên nghiệp hàng đầu trong lĩnh vực thiết kế, chế tạo, lắp đặt và bảo dưỡng thiết bị công nghiệp. Quý khách hàng cần tư vấn về giải pháp, sản phẩm, vận hành lĩnh vực thuỷ điện có thể liên hệ với TB Hydro Việt Nam để được hỗ trợ.
