Chống sét van bảo vệ trạm biến áp là thiết bị hạn chế quá điện áp xuất hiện do sét hoặc do đóng cắt, để cách điện của máy biến áp và các thiết bị trong trạm không bị đánh thủng. Bài viết trình bày chống sét van là gì, nguyên lý, cấu tạo, các thông số cần biết, vị trí lắp trong nhà máy thủy điện và lưu ý vận hành, bảo trì.
I. Chống sét van bảo vệ trạm biến áp là gì?
Chống sét van (surge arrester) là thiết bị bảo vệ quá điện áp, đấu song song với thiết bị cần bảo vệ. Khi xuất hiện quá điện áp, thiết bị dẫn dòng xung xuống đất và giữ điện áp đặt lên thiết bị ở mức an toàn. Sau khi xung kết thúc, chống sét van trở lại trạng thái cách điện.

1. Vì sao cần chống sét van
Quá điện áp có hai nguồn chính: quá điện áp khí quyển do sét đánh vào hoặc gần đường dây, và quá điện áp đóng cắt khi thao tác máy cắt hoặc cắt tải cảm. Cách điện của máy biến áp, máy phát chỉ chịu được điện áp xung đến một giới hạn nhất định. Nhà máy thủy điện thường có đường dây đấu nối dài, nên quá điện áp lan truyền vào trạm là rủi ro cần tính đến.
2. Nguyên lý hoạt động
Chống sét van dùng vật liệu điện trở phi tuyến. Ở điện áp làm việc bình thường, điện trở rất lớn nên chỉ có dòng rò rất nhỏ chạy qua. Khi điện áp tăng đột biến, điện trở giảm mạnh, dòng xung đi xuống đất và điện áp trên thiết bị được hạn chế. Khi điện áp trở lại bình thường, điện trở tăng lên và chống sét van ngừng dẫn.
>>> Cùng xem top 7 chức năng bảo vệ máy phát thuỷ điện là gì?

II. Cấu tạo và phân loại chống sét van
Cấu tạo chính và phân loại chống sét van bảo vệ trạm biến áp dựa trên 4 tiêu chí sau đây:
- Chống sét van oxit kẽm (ZnO): Loại này gồm các khối điện trở oxit kẽm xếp chồng trong vỏ bọc, không có khe hở phóng điện. Do đặc tính phi tuyến rất tốt, đây là loại phổ biến hiện nay.
- Chống sét van có khe hở: Loại cũ gồm các khối điện trở silic cacbua nối tiếp với khe hở phóng điện. Khe hở chỉ cho phép dòng chạy khi điện áp vượt ngưỡng. Loại này còn gặp ở các trạm lâu năm, đang dần được thay bằng loại oxit kẽm.
- Vỏ bọc: Vỏ chống sét van có thể bằng sứ hoặc bằng vật liệu polyme. Vỏ polyme nhẹ hơn và chịu va đập tốt hơn, còn vỏ sứ có độ bền lâu dài và phổ biến ở nhiều trạm.
- Bộ đếm sét và đo dòng rò: Có thể lắp thêm bộ đếm sét để ghi số lần chống sét van tác động, và thiết bị đo dòng rò để theo dõi tình trạng chống sét van trong quá trình vận hành.
| Loại | Cấu tạo | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Oxit kẽm (ZnO), không khe hở | Các khối điện trở oxit kẽm xếp chồng trong vỏ | Đặc tính phi tuyến tốt, phổ biến hiện nay |
| Có khe hở (silic cacbua) | Khối điện trở silic cacbua nối tiếp khe hở phóng điện | Loại cũ, còn gặp ở trạm lâu năm |
| Vỏ sứ | Vỏ bọc bằng sứ | Độ bền lâu dài, phổ biến ở nhiều trạm |
| Vỏ polyme | Vỏ bọc bằng vật liệu polyme | Nhẹ hơn, chịu va đập tốt hơn |
III. Các thông số kỹ thuật cần biết
5 thông số kỹ thuật cần nắm rõ đối với chống sét van bảo vệ trạm biến áp là:
- Điện áp định mức: Điện áp định mức (Ur) là điện áp lớn nhất ở tần số công nghiệp mà chống sét van chịu được trong thời gian ngắn theo quy định.
- Điện áp làm việc liên tục: Điện áp làm việc liên tục (Uc) là điện áp mà chống sét van chịu được lâu dài. Uc phải lớn hơn điện áp pha lớn nhất của hệ thống tại vị trí lắp đặt.
- Dòng phóng danh định: Dòng phóng danh định là giá trị dòng xung dùng để phân cấp chống sét van. Theo tiêu chuẩn IEC 60099-4, các cấp thường gặp là 5 kA, 10 kA và 20 kA. Cấp cao hơn được dùng cho vị trí quan trọng hoặc nơi có cường độ sét lớn.
- Mức bảo vệ: Mức bảo vệ (điện áp dư, Up) là điện áp xuất hiện trên chống sét van khi dòng xung chạy qua. Giá trị này phải thấp hơn mức chịu xung của thiết bị cần bảo vệ, với một hệ số an toàn phù hợp.
- Khả năng hấp thụ năng lượng: Chống sét van phải chịu được năng lượng của xung mà nó dẫn. Khả năng này được phân cấp theo cấp phóng điện đường dây, và được chọn theo yêu cầu của vị trí lắp đặt.
| Thông số | Ý nghĩa | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|
| Điện áp định mức (Ur) | Điện áp tần số công nghiệp lớn nhất chịu được trong thời gian ngắn theo quy định | Chọn theo cấp điện áp và cách nối đất của hệ thống |
| Điện áp làm việc liên tục (Uc) | Điện áp chịu được lâu dài | Phải lớn hơn điện áp pha lớn nhất của hệ thống |
| Dòng phóng danh định (In) | Dòng xung dùng để phân cấp, thường là 5 kA, 10 kA, 20 kA | Chọn cấp cao hơn cho vị trí quan trọng hoặc nơi sét mạnh |
| Mức bảo vệ (Up) | Điện áp dư khi dòng xung chạy qua | Phải thấp hơn mức chịu xung của thiết bị được bảo vệ |
| Khả năng hấp thụ năng lượng | Năng lượng xung mà chống sét van chịu được | Chọn theo cấp phóng điện đường dây của vị trí lắp |

IV.Vị trí lắp chống sét van trong nhà máy thủy điện
4 vị trí lắp chống sét van bảo vệ trạm biến áp trong nhà máy thuỷ điện gồm:
- Đầu cực máy biến áp tăng áp: Chống sét van đặt ở các đầu cực của máy biến áp tăng áp, bảo vệ cách điện cuộn dây khỏi quá điện áp truyền từ đường dây tới. Đây là vị trí quan trọng nhất.
- Đầu đường dây và ngăn lộ vào trạm: Chống sét van ở đầu đường dây giúp hạn chế sóng quá điện áp ngay khi vào trạm, giảm tải cho các thiết bị phía sau.
- Phía máy phát: Tùy thiết kế, thiết bị chống quá điện áp cũng được lắp ở phía máy phát để bảo vệ cách điện cuộn dây máy phát trước quá điện áp lan truyền qua máy biến áp.
- Nguyên tắc lắp đặt: Chống sét van nên đặt càng gần thiết bị cần bảo vệ càng tốt, dây nối ngắn và nối đất tốt. Dây nối dài và điện trở nối đất cao làm tăng điện áp thực tế đặt lên thiết bị.
V. Lưu ý vận hành và bảo trì
Để vận hành an toàn, tiết kiệm và duy trì lâu dài cho chống sét van bảo vệ trạm biến áp, cần lưu ý những điều sau:
- Theo dõi dòng rò: Dòng rò tăng dần theo thời gian là dấu hiệu chống sét van bị ẩm, ô nhiễm bề mặt hoặc già hóa. Theo dõi dòng rò giúp phát hiện sớm trước khi chống sét van hỏng.
- Kiểm tra định kỳ: Kiểm tra vỏ, các đầu nối, dây nối đất và số lần tác động trên bộ đếm sét. Chống sét van hư hỏng thường biểu hiện bằng vỏ nứt, vết phóng điện hoặc dòng rò bất thường.
- Thay thế: Chống sét van không sửa chữa được, khi hỏng hoặc hết tuổi thọ phải thay mới. Việc thay cần chọn loại có thông số tương đương hoặc theo hồ sơ thiết kế.
- An toàn khi làm việc: Chỉ làm việc với chống sét van khi đã cắt điện, cách ly và nối đất. Không thao tác ngoài trời khi có giông sét. Nguyên tắc cụ thể xem tại quy tắc an toàn trong vận hành thủy điện.

VI. Chống sét van và hệ thống chống sét tổng thể
Nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa chống sét van bảo vệ trạm biến áp và hệ thống chống sét tổng thể. Sau đây là so sánh ngắn giữa 2 hệ thống này. Về hệ thống chống sét tổng thể sẽ được TB Hydro Việt Nam giới thiệu vào bài viết sau, mời các bạn tiếp tục theo dõi.
1. Phân biệt chống sét van và hệ thống chống sét đánh thẳng
Kim thu sét, dây chống sét bảo vệ công trình khỏi sét đánh trực tiếp. Chống sét van bảo vệ thiết bị khỏi quá điện áp truyền theo đường dây hoặc phát sinh khi đóng cắt. Hai loại bảo vệ này bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
2. Phối hợp cách điện
Mức bảo vệ của chống sét van phải thấp hơn mức chịu xung của máy biến áp và các thiết bị trong trạm. Việc phối hợp này do đơn vị thiết kế tính toán cho từng nhà máy.

VII. Thiết bị phân phối và truyền tải tại TB Hydro Việt Nam
TB Hydro Việt Nam giới thiệu các thiết bị thuộc nhóm Thiết bị phân phối & truyền tải, trong đó có hai loại máy biến dòng. Bài viết này cung cấp kiến thức nền để khách hàng hiểu rõ vai trò của chống sét van trong trạm.
Qua bài viết này của TB Hydro Việt Nam, hy vọng quý khán giả và bạn đọc đã hiểu thế nào là chống sét van bảo vệ trạm biến áp cùng những thông tin liên quan đến nó. TB Hydro Việt Nam là đơn vị chuyên nghiệp hàng đầu trong lĩnh vực thiết kế, chế tạo, lắp đặt và bảo dưỡng thiết bị công nghiệp. Quý khách hàng cần tư vấn về giải pháp, sản phẩm, vận hành lĩnh vực thuỷ điện có thể liên hệ với TB Hydro Việt Nam để được hỗ trợ.
